Açık Erişim

Bilimsel bilgiye özgür erişim ve açık yayıncılık rehberi

Açık Erişim Nedir?

Açık erişim (Open Access), bilimsel araştırma çıktılarının internet üzerinden ücretsiz ve engelsiz olarak erişilebilir olmasıdır. Okuyucular makaleleri indirip okuyabilir, kopyalayabilir, dağıtabilir ve yasal sınırlar içinde kullanabilir.

Açık erişim hareketi, bilimsel bilginin demokratikleşmesini ve araştırma etkisinin artmasını hedefler.

Gold Open Access

Makalenin doğrudan açık erişimli bir dergide yayınlanması.

  • Anında açık erişim
  • APC (Yayın Ücreti) gerekebilir
  • Dergi web sitesinde yayın
  • DOI ve kalıcı erişim
  • En yaygın OA modeli

Avantajları

Yayın anında herkes tarafından erişilebilir. Görünürlük ve atıf oranları genellikle daha yüksek. Bazı fonlar ve kurumlar Gold OA'yı destekler.

Green Open Access

Makalenin bir arşive veya depoya yüklenmesi (self-archiving).

  • Kurumsal arşivler
  • Konu arşivleri (arXiv vb.)
  • Genellikle ücretsiz
  • Embargo süreleri olabilir
  • Preprint/Postprint versiyonlar

Nasıl Yapılır?

Makalenizi yayın öncesi (preprint) veya hakem değerlendirmesi sonrası (postprint) olarak kurumsal arşive yükleyebilirsiniz. Dergi politikasını SHERPA/RoMEO'dan kontrol edin.

SHERPA/RoMEO

Diamond/Platinum Open Access

Ne yazarlardan ne okuyuculardan ücret alınmayan model.

  • Tamamen ücretsiz
  • Kurumsal/Dernek desteği
  • APC yok
  • Türkiye'de yaygın
  • DergiPark örneği

Türkiye'de Diamond OA

Türkiye'deki birçok akademik dergi, üniversiteler veya TÜBİTAK desteğiyle Diamond OA modeli ile yayın yapmaktadır. DergiPark platformundaki dergiler bu modelin önemli örnekleridir.

APC (Makale İşlem Ücreti)

Article Processing Charge - Gold OA dergilerindeki yayın ücretleri.

  • 500$ - 5000$+ arasında
  • Dergi prestijine göre değişir
  • Bazı dergiler indirim yapar
  • Kurum/Proje karşılayabilir
  • Feragat (waiver) imkanı

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Yüksek APC talep eden ancak kalitesi şüpheli dergilerden kaçının. APC ödemeden önce derginin DOAJ, Scopus veya WoS'da indekslendiğinden emin olun.

Ücret Kaynakları: TÜBİTAK projeleri, BAP, AB projeleri, bazı üniversitelerin OA fonları.

Creative Commons Lisansları

Açık erişim yayınlarda kullanılan lisans türleri.

CC BY

Atıf

En özgür lisans. Atıf verilmesi yeterli, ticari kullanım ve değişiklik serbest.

CC BY-SA

Atıf-AynıLisanslaPaylaş

Türetilen eserler aynı lisansla paylaşılmalı.

CC BY-NC

Atıf-GayriTicari

Ticari kullanım yasak, diğer kullanımlar serbest.

CC BY-ND

Atıf-Türetilemez

Değişiklik yapılamaz, olduğu gibi paylaşılabilir.

En Yaygın Lisans: CC BY

Çoğu açık erişim dergisi CC BY lisansını tercih eder. Bu lisans, eserin en geniş şekilde kullanılmasına izin verirken, orijinal yazara atıf yapılmasını zorunlu kılar.

Creative Commons Lisansları

Açık Veri (Open Data)

Araştırma verilerinin açık erişimli olarak paylaşılması.

  • Veri depoları (Zenodo, Figshare)
  • Veri DOI'si
  • FAIR İlkeleri
  • Veri Yönetim Planı (DMP)
  • Tekrar Kullanılabilirlik

FAIR İlkeleri

Findable (Bulunabilir)
Accessible (Erişilebilir)
Interoperable (Birlikte çalışabilir)
Reusable (Yeniden kullanılabilir)

Preprint Sunucuları

Hakem değerlendirmesi öncesi makale paylaşımı.

  • arXiv (Fizik, Matematik, CS)
  • bioRxiv (Biyoloji)
  • medRxiv (Tıp)
  • SSRN (Sosyal Bilimler)
  • OSF Preprints

Avantajları

Hızlı paylaşım, erken geri bildirim, öncelik iddiası. Birçok dergi preprint yayınlanmış makaleleri kabul eder.

Açık Erişim Kaynakları

DOAJ Açık erişim dergiler Zenodo Veri deposu arXiv Preprint sunucusu Unpaywall OA bulucu DergiPark Türkiye OA CORE OA arama

Türkiye'de Açık Erişim

Kurumsal Arşivler

Birçok Türk üniversitesi kurumsal arşiv sistemine sahiptir. Akademisyenler yayınlarını bu arşivlere yükleyebilir.

DergiPark

TÜBİTAK ULAKBİM tarafından yönetilen DergiPark, Türkiye'nin en büyük açık erişim dergi platformudur.

YÖK Ulusal Tez Merkezi

Türkiye'deki tüm tezlerin açık erişimli olarak sunulduğu platform.

APC Destekleri

TÜBİTAK projeleri ve bazı üniversite BAP birimleri APC ödemelerini destekleyebilir.